سفيه تر خواهند بود . دقت كافى در جنگهاى رسول خدا ( ص ) اين معنا را روشن مىسازد . مثلا در جنگ بدر مسلمانان پيروز شدند با اينكه عده شان به سيصد و بيست نفر نمىرسيد آن هم در كمال فقر و نداشتن قوا و تجهيزات ، و عده كفار تقريبا سه برابر آنان بود آن هم با داشتن عزت و شوكت و تجهيزات جنگى ، و همچنين در جنگ احد و خندق و خيبر و مخصوصا جنگ حنين كه داستانش از همه عجيبتر بود و خداى تعالى جريان آن را به بيانى كه جاى ترديد براى هيچ اهل بحثى باقى نگذاشته بيان كرده و فرموده : « وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ . . . » « 1 » . و اين آيات بر چند نكته دلالت دارد : اول اينكه اسلام هر قدر در زمان رسول خدا ( ص ) عزت و شوكت ظاهريش بيشتر مىشد قواى روحى و درجه ايمان و فضائل اخلاقى عامه مسلمين رو به كاهش مىگذاشت ، و اين تاثير آن چنان محسوس بود كه بعد از جنگ بدر - به مدتى كم و يا زياد - اين نقصان تا يك پنجم قبل از جنگ بدر رسيد ، هم چنان كه آيات بعد از آيه مورد بحث تا اندازه اى به اين حقيقت اشاره نموده مىفرمايد : « ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَه أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّه يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللَّه عَزِيزٌ حَكِيمٌ لَوْ لا كِتابٌ مِنَ اللَّه سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ . . . » « 2 » . دوم اينكه اين دو آيه به حسب ظاهر با هم نازل شده‌اند ، زيرا هر چند از حال مؤمنين در دو زمان مختلف خبر مىدهند ، هم چنان كه جمله * ( « الآنَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ » ) * بدان اشاره دارد و ليكن مقصود آن دو مقايسه قواى روحى مؤمنان در دو زمان است و سياق آيه دومى طورى است كه با مستقل بودن و جدا بودن از آيه اولى نمىسازد ، و صرف اينكه حكمشان مختلف و مربوط به دو زمان مختلف هستند باعث نمىشوند كه در دو زمان نازل شده باشند . بله ، اگر تنها دو حكم تكليفى را مىرساندند و بس البته ظهور در اين داشتند كه دومى از آنها بعد از زمان نزول اولى نازل شده است . سوم اينكه ظاهر جمله * ( « الآنَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ » ) * - بطورى كه گفته شده است - اين است كه اين دو آيه در مقام بيان حكمى تكليفى مىباشند ، چون تخفيف وقتى است كه قبلا تكليفى

--> ( 1 ) و در جنگ حنين كه فريفته و مغرور بسيارى لشكر اسلام شديد و آن لشكر زياد اصلا به كار شما نيامد و زمين به آن فراخى بر شما تنگ شد تا آنكه همه رو به فرار نهاديد . سوره توبه آيه 25 ( 2 ) سوره انفال آيه 68 و 67